مزار شهدا؛ سامان دهی به جای یکسان سازی

مهدی عسکری - سعیده آل ابراهیم  - 15 سال قبل بود که کارگروه سامان دهی گلزار های شهدا، متشکل از 17 دستگاه مربوط در استان ها و به ریاست استانداران و معاونان عمرانی استانداری تشکیل شد. آن گونه که حافظه تاریخی نشان می دهد، برای سامان دهی گلزار شهدا در دهه 70 به طور غیر رسمی تلاش هایی تحت عنوان بهینه سازی گلزار های کشور در چند شهر انجام شد. مجموعه همین فعالیت ها قبل از آغاز رسمی سامان دهی گلزار شهدا منجر به سامان دهی ۳۳۸ گلزار و ۷۸۲۶ مزار شهید شده بود. از سال 83 در تعداد زیادی از گلزارهای شهدای کشور، یکسان سازی قبور انجام گرفت و طی این اقدام، سنگ مزار و ویترین های بالای سر هر مزار شهید که به خاطره ماندگار خانواده های شهدا تبدیل شده بود، برداشته شد. بهانه این اقدام نیز جلوگیری از دستبرد سارقان به ویترین تصویر شهدا اعلام شد؛ ویترین هایی که اغلب از جنس آلومینیوم بود و تعدادی از آن ها نیز توسط سارقان به سرقت رفته بود. در دل ویترین هایی که برچیده شد اما خاطرات زیادی وجود داشت؛ از پلاک و گل های خشک شده گرفته تا بخش هایی از دست نوشته ها، عکس های دوران کودکی و جوانی شهدا، آگهی کاغذی رنگ و رو رفته شهادت و خیلی یادگارهای دیگر که برای خانواده شهدا ارزش بود و معنویتی خاص به مزار شهدا می بخشید. سنگ های قدیمی مزار نیز با وجود چیدمان نامنظمش، نظم زیبایی از خاطرات خانواده های شهدا را در خود داشت. اما همه آن خاطرات زیبا محو شد، تمام سنگ های مزار نابود شد و به شکل ترکیبی منظم اما بی روح درآمد. مزار شهدا در بسیاری از شهرها زیر سالن های بزرگ و تعدد سنگ های منظم اما بی روح محو شد.
در این میان و با این شیوه نظم بخشی، تغییر موقعیت جغرافیایی بعضی مزارها، مادران و پدران برخی شهدا را دلگیر کرد. رهبر معظم انقلاب نیز بعد از زیارت قبور شهدا در روز 11 بهمن سال گذشته اعلام کردند: «یکی از کار های بدی که بعضی از مدیران گلزار های شهدا انجام می دهند، این کار غلط یکسان سازی قبور شهدا است. این [جا]خوب است؛ همین درست است، بیایند صاحبان این شهدا، پدرانشان، مادرانشان، فرزندانشان، همسرانشان، علامتی داشته باشند، عکسی داشته باشند، این خوب است. این شکل، شکل طبیعی است. هیچ لزومی ندارد که ما این [علامت ها] را صاف کنیم، به خیال اینکه می خواهیم زیباسازی کنیم. زیبایی هر جایی و هر چیزی به حَسَب خودش است؛ زیبایی انسان، زیبایی باغ، زیبایی قبرستان، زیبایی هر چیزی را باید به حَسَب خودش محاسبه کنیم.»
دامنه انتقادات به این روش بسیار زیاد و جدی بود، تاآنجاکه برخی مجریان طرح و مسئولان نیز از این رویه انتقاد کردند. سیدمحمد جوزی، مسئول فرهنگی سابق گلزار شهدای بهشت زهرا(س)، چندی پیش در گفت وگو با تسنیم با اشاره به طرح یکسان سازی گلزار های شهدا اعلام کرد: «متأسفانه بیشتر گلزار های شهدا در شهرستان ها که تعداد شهدایشان کم بود و توان مالی برای یکسان سازی آن وجود داشت، بدون کار کارشناسی و بدون اینکه همه جوانب بررسی شود، یکسان سازی شد. من خودم از نزدیک این قضیه را در آن سال ها لمس کردم. آمدند مزار شهدا را مثل قبرستان های اموات یا کُشته های جنگ جهانی دوم ساختند و آن همه سنگ و اثر، نوشته و اطلاعات و هنری را که روی سنگ مزار ها توسط کسانی که داغ دیده بودند، انقلابی و عاشق بودند، به جا مانده بود، کامل از بین بردند و یک سری سنگ های بی روح و به قول ما مُرده برجا گذاشتند. شما به گلزار شهدای خرمشهر بروید؛ همان سر جاده شلمچه، اوضاع فاجعه است. یعنی دیگر گلزار شهدا نیست، بلکه یک سالن صاف است. پس از یکسان سازی ها وقتی مردم می دیدند میراث مردمی هشت سال دفاع مقدس چطور در حال تغییر و یک دست شدن است، لب به اعتراض گشودند و به هر وسیله ای که توانستند سعی کردند با اعتراض های خود، مانع از ادامه اجرای این طرح شوند. انتشار بیانیه های دانشجویی با عنوان «کودتای فرهنگی در گلزار های شهدا»، اعتراضات و تجمعات مردمی توسط خانواده های شهدا در گلزارها، انتشار نامه های اعتراض آمیز از طرف نهاد های دفاع مقدس به مسئولان مربوطه برای توقف و تجدید نظر در ادامه کار، ساخت مستندها، نماهنگ ها و متونی که نشان دهنده نارضایتی مردم از این طرح است، بخشی از اقدامات اعتراضی در این باره بود. وقتی اعتراض ها بالا گرفت، تصمیم بر آن شد یکسان سازی از قبور شهدای گمنام آغاز شود که مدعی خاصی در میان معترضان ندارد. قطعه ۴۴ آغاز این کار بود؛ هرچند تعدادی از قبور شهدای نشان دار هم که در این قطعه قرار گرفته بود، ناگزیر در این طرح تغییر داده شد.»
شهرآرا با هدف بررسی اقدامات صورت گرفته و شیوه و نحوه یکسان سازی مزار شهدا در استان، بررسی اقدامات جبرانی در این راستا و اقدامات پیش رو، با حضور حجت الاسلام حسین مهدوی دامغانی، مدیرعامل سازمان فردوس های شهرداری مشهد، و صدیقه خدیوی، معاون تعاون بنیاد شهید و امور ایثارگران خراسان رضوی، به بررسی ابعاد این موضوع پرداخته است. حضور دو میهمان دیگر این میزگرد، علیرضا دلبریان، راوی دفاع مقدس و محمدحسین ودیعی، رئیس کمیسیون ویژه ایثارگران شورای شهر، به دلایلی محقق نشد، اما در ادامه، گفت وگوی آن ها با شهرآرا از نظر می گذرد.

برخی اقدامات برای یکسان سازی مزار شهدا به طور غیررسمی و قبل از سال 83 آغاز شده بود، اما به طور رسمی از این سال آغاز شد و البته از همان ابتدا نیز با حواشی و اعتراضاتی همراه بود. فلسفه این یکسان سازی چه بود و چرا باید این اقدام علی رغم نارضایتی طیف گسترده ای از خانواده شهدا صورت می گرفت؟
صدیقه خدیوی، معاون تعاون بنیاد شهید و امور ایثارگران خراسان رضوی: البته در آن سال من مسئولیتی نداشتم و اطلاعاتم از موضوعات یاد شده، بیشتر در حد شنیده هاست. به طور کلی بعد از دوران دفاع مقدس که قبور به شکل گذشته بود، اشکالاتی درباره زیرساخت ها و فضای قبور مطرح شد. بنابراین مسئولان وقت تصمیم گرفتند مزار شهدا را از نظر زیرساختی کامل کنند؛ علت هم این بود که مزارهای موجود با توجه به شیوه ساخت و کیفیت ایجادشان، بیشتر از چند سال دیگر دوام نمی آورد. علاوه بر این قرار بود فضا به لحاظ زیباشناختی هم چشم نوازتر شود. یکی از منطق ها هم این بود که حضرت امام(ره)، فلسفه ای برای قبور شهدا به عنوان میعادگاه عاشقان و عارفان تعیین کرده بودند و نظر این بوده که این قبور در واقع شکل زیارتگاهی به خود بگیرد.

نارضایتی خانواده شهدا، نتیجه بی تجربگی دو نهاد
ظاهرا یکی دیگر از مشکلات که مسئولان وقت کشوری را مجاب به اجرای این تغییر کرده بود، سرقت ها از سر مزار شهدا بود.
خدیوی: بله. آن زمان برای ایجاد زیرساخت هایی ایمن و جدید، با مهندسانی مجرب مشورت های متعددی صورت گرفت. وقتی قرار است اصلاحی صورت گیرد، به طور طبیعی برای هر مزار یا گلزار سناریوی جداگانه ای نوشته نمی شود. قرار هم بر این بود که برای زیرساخت و محکم سازی تمام فضا از یک نوع مصالح استفاده شود. البته اشکالاتی هم تا سال83 وجود داشت که پاره ای تغییرات را اجتناب ناپذیر کرده بود. یکی از این موارد، استفاده از ویترین های آلومینیومی بود که امنیت گلزارهای شهدا را دچار مشکل کرده بود. با توجه به گران شدن آلومینیوم، زمینه برای سرقت ویترین های آلومینیومی توسط سودجویان فراهم شده بود. پس از آن بود که بنیاد شهید و شهرداری های وقت، برای به فرجام رساندن این موضوع وارد تعامل در این زمینه شدند؛ به عبارت دیگر، شهرداری ها موظف به انجام پروژه سامان دهی شدند. درست است که فلسفه اجرا مربوط به بنیاد شهید بود، اما این شهرداری ها بودند که کار عملیات اجرایی یکسان سازی را بر عهده گرفتند. در مشهد هم شهرداری در سال 83 یکسان سازی گلزار شهدای بهشت رضا را انجام داد. اگر بخواهیم با صراحت بیشتر در این باره اظهار نظر کنیم، نتیجه بی تجربگی شهرداری و بنیاد در آن زمان، منجر به نارضایتی برخی از خانواده های شهدا شد.
از آغاز عملیات یکسان سازی مزار شهدا، اطلاع رسانی درستی هم صورت نگرفت.
خدیوی: بله، اطلاع رسانی درستی از فلسفه انجام این کار صورت نگرفت؛ در نتیجه برخی خانواده های شهدا نیز ناگهان با این صحنه مواجه شدند که سنگ قبری که خودشان بر مزار عزیزشان گذاشته بودند، تکه تکه شده است. حتی مطرح شده بود که قبرها جابه جا شده است، یعنی اگر قبر یک یا چند شهید تا قبل از یکسان سازی در جایی مشخص بود، بعد از یکسان سازی چند متر آن طرف تر رفته بود. البته این موضوع تا حدودی تکذیب شد، اما به هر حال یکی از موضوعاتی بود که در آن زمان مطرح شده بود. باید قبول کنیم چنین موضوعی وقتی مطرح می شود، فارغ از اینکه چند درصد واقعیت دارد، قلب مادر شهید را جریحه دار می کند. این موضوعات مربوط به گذشته است و ما هم قصد دفاع از عملکرد گذشته را نداریم. منتها این طور نیست که این موضوع با تعمد اتفاق افتاده یا طبق برخی اظهار نظرها، الگوگیری از نمونه قبرستان های غربی برای آن در نظر گرفته شده باشد.

سرعت در تخریب، یکسان سازی کُند
اشکالات ساختاری را که از آن نام می برید، جزئی تر بیان کنید.
خدیوی: در آن زمان مهندسان برای زیرساخت کار کردند و به طورطبیعی برخی مسائل را به صورت یکسان در نظر گرفتند. اشکالاتی نیز در فضاسازی قبلی بود که می خواستند آن ها را رفع کنند. موضوعاتی هم در حوزه زیباسازی معماری وجود داشت که در مجموع به این نتیجه رسیدند یکسان سازی در دستورکار قرار گیرد. به نظر می رسد اشکال عمده ای که در سامان دهی گلزار شهدای بهشت رضا اتفاق افتاده، طولانی شدن طرح و انجام نیمه کاره آن بوده است. متأسفانه در خراب کردن خیلی سرعت داشتند. قرار بود یک فضای مذهبی شکل بگیرد که اگر این طور می بود، به نظرم این دلخوری ها کمتر می شد. این موضوع باعث ناراحتی هم شد و بیشتر ناراحتی ها هم در هم رزمان شهدا و البته بخشی از خانواده های شهدا بود.

ایثارگران، بیشترین مخالفان یکسان سازی مزار شهدا
برای جبران این مسئله چه کارهایی صورت گرفت؟
خدیوی: چند سال بعد یعنی سال 88 با افزایش اعتراضات، طرحی پژوهشی اجرا شد. آن موقع مانند حالا وضعیت اعتبارات جوری نبود که تصور کنیم این کار نشدنی است. داده های تیم پژوهشی هم نشان می داد برطبق مصاحبه هایی که با خانواده ‎ شهدا انجام شده است، آن ها آن گونه که تصور می شود، از یکسان سازی ناراحت نیستند و همان گونه که پیش تر اشاره شد، بیشتر مخالفان شامل ایثارگران و رزمنده های جبهه و جنگ بودند که آن ها را هم دعوت کردیم. طرح هایی هم ارائه کردند، اما در میان این طرح ها پیوستگی خاصی استخراج نمی شد. ماحصل پژوهش ها این را نشان می داد که برای هر شهید مالکیتی خاص از سوی خانواده وجود داشته باشد؛ مالکیتی مشابه همان حس تعلقشان که در ویترین های آلومینیومی وجود داشت و مثلا خانواده و رهگذران بتوانند عکس شهید را ببینند. سازمان فردوس ها هم اعلام کرد عکس شهدا را روی سنگ مزارشان اجرا می کند، اما این طرح به اندازه کافی جذابیت نداشت، ضمن اینکه به نوعی عکس هایی که روی قبور حک می شد نیز «پا می خورد» و علاوه برآن حس مالکیتی نیز برای خانواده شهدا ایجاد نمی کرد.

تلاش برای بازگشت حس تعلق
برای بازگرداندن آن حس مالکیت و قرابتی که از آن یاد کردید، چه تلاشی انجام شد؟
خدیوی: قبل از آن ویترین های آلومینیومی بر سر مزار شهدا وجود داشت که محفظه ای داشت و خانواده شهدا در آن شمع یا گل می گذاشتند. این مدل برای خانواده شهدا یک حس مالکیت ایجاد می کرد که حس خوبی بود. البته در حال حاضر مزار شهدایی که در خواجه ربیع به خاک سپرده شده اند، به همین شکل باقی مانده است. درنهایت بنیاد شهید و سازمان فردوس ها چند سال پیش جلساتی برگزار کردند که احساس ازدست رفته را برگردانیم و دیگر از یکسان سازی صحبتی نبود. موضوع این بود که یک اِلِمان بالای سر مزار هر شهید قرار داشته باشد که حس تعلقی از دست رفته را دوباره برای خانواده های شهدا ایجاد کند. سازمان فردوس ها آن زمان فراخوان داد، طرح هایی هم ارائه شد و به تصویب رسید.

باز هم مشکل اعتبار
اما گویا دوباره به مشکلات اعتباری برخورد کردید.
خدیوی: در این میان حتی تعدادی از خانواده ها اعتقاد داشتند سامان دهی گلزار شهدا اصلا ضرورتی ندارد. با همه این ها این آمادگی کاملا در مجموعه شهرداری و آرامستان وجود دارد که بتوانیم با هماهنگی بنیاد شهید، خانواده شهدا، هم رزمان و کسانی که دغدغه شهدا را دارند، تا حدودی این مسئله را اصلاح کنیم. این وسط خیلی از شرکت ها، گروه ها و تیم های هنری آمدند تا فضا را بیشتر به فضای ایثار و شهادت نزدیک کنند. این کار اعتبارات وسیعی می خواست و متأسفانه این اعتبارات که باید استانی تنظیم می شد، وجود نداشت یا تنظیم نشد، و گرنه شرکت طرف قرارداد، نظرسنجی ها را هم انجام داده بود و قرار بود مزار شهدا به حالتی شبیه امامزاده یا زیارتگاه تبدیل شود. یعنی مسقف و پایه هایی هم در نظر گرفته شود. طرح های ارائه شده هم به نظر زیبا و شکیل بود، اما به دلیل اینکه اعتبارات خاصی نیاز بود، به سرانجام نرسید. در مرحله بعد قرار شد المان هایی بر سر مزار شهدا تعبیه شود. از سراسر کشور طرح هایی را جمع کردند و کارهایی هم انجام شد، اما باز محدودیت اعتباری موجب شد این کار به صورت گسترده انجام نشود. بعد از فرمایش مقام معظم رهبری که یکسان سازی به این معنا را نپسندیدند و فرمودند که «چرا باید همه قبور به یک شکل باشد؟ » این امر منجر به جلسات و شروع کار دیگری شد. در نهایت هم طرح هایی مد نظر قرار گرفت.

واکنش ها به طرح های ارائه شده و اساسا سامان دهی ای که قرار بود به جبران یکسان سازی نادرست انجام شود، چه بود؟
خدیوی: در حال حاضر برای اجرای طرح های نهایی شده، چند دیدگاه وجود دارد؛ یک گروه خانواده هایی هستند که به این شرایط راضی شده و مایل اند طرح ها بر سر مزار عزیزانشان اجرا شود؛ یک گروه هم خانواده هایی هستند که تمایل دارند خودشان هزینه و کار کنند.

معترضان به شیوه یکسان سازی مزار شهدا، پرونده ها را به صورت قضایی پیگیری نکردند؟
خدیوی: در آن زمان اعتراض ها خیلی زیاد بود، اما این اعتراضات لزوما ازسوی خانواده ها نبود. همان گونه که قبلا اشاره شد بیشتر، کسانی اعتراض می کردند که هم رزم شهید بودند؛ بنابراین پیگیری قضایی این موضوع امکان پذیر نبود، چون معترضان با شهید، نسبت خانوادگی نداشتند. البته خانواده برخی شهدای شاخص هم جزو معترضان بودند.

غفلت های یکسان سازی مزار شهدا
در مشهد گردشگری زیارت، گردشگری سیاحت و گردشگری سلامت وجود دارد و حتما ظرفیت های دیگری هم برای جذب زائران و گردشگران داریم. در گذشته افق هایی خاص تر هم برای توسعه گردشگری مطرح شده بود؛ اینکه برای نسل های آینده، حضور در فضای مزار شهدا با تمام المان هایی که خانواده های شهدا در آنجا ایجاد کرده بودند، به یک جاذبه گردشگری تبدیل شود. فکرش را بکنید که چند نسل بعدتر از ما نیز می توانستند به دیدار مزارهای سنتی شهدای دفاع مقدس بروند؛ این مسئله قطعا می توانست جایگاهی تعریف شده داشته باشد. قبول دارید که با اجرای طرح یکسان سازی مزار شهدا، در واقع بخشی از جاذبه گردشگری ما برای نسل های آینده از بین رفت؟ متأسفانه به نظر می رسد یکی از آسیب های یکسان سازی مزار شهدا، نداشتن پیوست فرهنگی برای این مهم بود. دراین زمینه مساعدت های مدیریت شهری درقالب طرح، برنامه و تصویب بودجه و هر نوع حمایت دیگر برای سامان دهی مناسب مزار شهدا چه بوده است؟
حسین مهدوی دامغانی، مدیرعامل سازمان فردوس های شهرداری مشهد: تردید نکنید مسئولانی که در سال های گذشته، اقداماتی درباره مزار شهدا انجام داده اند، قصدشان خیر بوده است. گلزار شهدا قدیمی شده بود و با یک نگاه کلی می خواستند آن را اصلاح کنند، اما یک قسمت از کار مغفول مانده است و مقام معظم رهبری هم می خواستند مانع از ادامه این روش شوند. این موضوع به مشهد هم اختصاص ندارد و باید در سطح ملی از آن صحبت کنیم. به طور مثال در تبریز هم یکسان سازی صورت گرفته است. مقام معظم رهبری خط مشی را مشخص کردند.
ما با محمدحسین ودیعی، رئیس کمیسیون ویژه ایثارگران شورای شهر، نیز جلسه ای برگزار کردیم تا بتوانیم با داده های خروجی این جلسه، سامان دهی مناسبی انجام دهیم و طرحی مطلوب برای گلزار شهدا اجرایی کنیم. آقای کلائی، شهردار مشهد، نیز وقتی مطالبات را دید، در بازدید از گلزار شهدا بر نامناسب بودن وضعیت گلزار شهدا تأکید کرد.

اما مشکل همچنان وجود دارد و گله ها هنوز هم هست.
مهدوی دامغانی: در میان خانواده شهدا عده زیادی با المان ها هم مشکل داشتند. در دوران مدیریت شهری گذشته، مدیران وقت سازمان فردوس ها اقداماتی انجام دادند. ما نیز المان هایی را برای اجرا و نصب آماده کرده بودیم. این دغدغه وجود داشت که همه برنامه ها اجرا و المان ها هم نصب شود اما باز موضوع بودجه و تغییر قیمت ها به میان آمد. چند مرحله برای به سرانجام رساندن کار پیش رفته بودیم اما حالا خدا را شکر می کنیم که این کار انجام نشد، وگرنه نصب همین المان ها هم می توانست تبعاتی به دنبال داشته باشد.
آیا در سال جاری هم اقداماتی برای رسیدن به رضایت بیشتر خانواده شهدا انجام شده است؟
مهدوی دامغانی: از ابتدای امسال، حدود 10 جلسه برای رسیدن به توافق درباره این مسئله برگزار کردیم تا ببینیم در راستای احیای معنویتی که تا حدودی از دست رفته است، چه باید کرد تا بتوانیم با هماهنگی خانواده شهدا اقداماتی انجام بدهیم. البته طبق نظرسنجی ای که انجام داده ایم، نارضایتی خانواده ها به صورت صد درصدی نبوده است و فقط تعدادی از خانواده ها از شیوه های اجرا شده ناراضی بوده اند. به هر حال نظرات متفاوت بود و هنوز هم هست. در این میان حتی تعدادی از خانواده ها اعتقاد داشتند سامان دهی گلزار شهدا اصلا ضرورتی ندارد. با همه این ها این آمادگی کاملا در مجموعه شهرداری و آرامستان وجود دارد که بتوانیم با هماهنگی بنیاد شهید، خانواده شهدا، هم رزمان و کسانی که دغدغه شهدا را دارند، تا حدودی این مسئله را اصلاح کنیم. امیدواریم بتوانیم این موضوع را به سرمنزل مقصود برسانیم.

فرجام سامان دهی؛ احتمالا تا دی ماه
در حال حاضر وضعیت اعتبارات سامان دهی چگونه است؟
مهدوی دامغانی: زمانی که سال گذشته درباره طرح سامان دهی مزار شهدا صحبت به میان آمد، بودجه ما برای سال 98 بسته شده بود و عملا ردیف بودجه شایان توجهی برای سامان دهی مزار شهدا نداشتیم. دراین راستا امسال در بودجه سازمان تغییراتی ایجاد کردیم. برنامه زمان بندی اولیه ما هم این است که تا آذر یا دی ماه به نتیجه ای برسیم. حتی خود آقای کلائی چند بار برای این موضوع به بهشت رضا آمد و می توان گفت شهردار بیش از همه در این زمینه دغدغه دارد. ضرورتی ندارد که به کار گذشته و نقدش بپردازیم؛ باید پیش رو را در نظر بگیریم. باید تلاش کنیم به آنچه در گذشته از آن غفلت شده است، حساسیت و توجه بیشتری داشته باشیم. از این به بعد باید طوری گام برداریم که تمام دغدغه ها را بسنجیم. امیدواریم از اشتباهی که برخی را گله مند کرده است، پیشگیری کنیم.

7 المان الگو برای مزار شهدا
از ابتدای انجام کار تابه حال، چه تعداد از مزار شهدا یکسان سازی یا سامان دهی شده و چه تعداد باقی مانده است؟
مهدوی دامغانی: 5500 شهید در گلزار شهدای بهشت رضا داریم و برای مزار همه آن ها یکسان سازی انجام شده و فقط برای شهدای مدافع حرم که جدید هستند، یکسان سازی صورت نگرفته است. برخلاف یکسان سازی هایی که در گذشته برای مزار شهدای دوران دفاع مقدس انجام شده بود، خانواده های شهدای مدافع حرم درخواست دارند قبور شهدای آن ها نیز مانند سایر شهدا یکسان سازی شود. بعد از جلسات متعددی که برگزار کردیم به چند برنامه رسیدیم. قرار شد چند المان را به صورت نمونه بسازیم و خانواده شهدا بتوانند از بین آن ها، یکی را برای نصب در کنار مزار عزیزانشان انتخاب کنند. این المان ها باید زیرنظر مشاور مربوط و با در نظر گرفتن دغدغه های موجود (دغدغه خانواده شهدا و تمام معیارهای مد نظر) ایجاد می شد؛ ضمن اینکه باید برآورد هزینه مناسبی نیز برای آن در نظر می گرفتیم. درنهایت به هفت المان الگو رسیدیم که در این المان ها الگوهای مناسبی مدنظر قرار گرفته است. خانواده شهدا می توانند به سلیقه خود هر کدام از المان ها را که معمولا 50سانت عرض و یک متر و 10سانت طول دارد، انتخاب کنند.

کسانی که مراجعه کرده اند، المان های مذکور را پسندیده اند؟ آیا راه دومی هم وجود دارد که مثلا اگر خانواده ای المان های شما را نپذیرفت، بتواند از روش دیگر استفاده کند؟
مهدوی دامغانی: ما بعد از این تنوع، مسائل دیگری را هم مدنظر قرار داده ایم. ممکن است برخی خانواده های شهدا هیچ یک از این المان ها را نپسندند؛ دراین صورت می توانند طرح موردنظر خودشان را در ساز وکار قالبی که سازمان فردوس ها اعلام کرده بسازند؛ ضمن آنکه نصب المان نیز باید زیرنظر سازمان فردوس ها انجام شود. در گزینه سوم، به خانواده شهدا برای ساخت طرحی که مدنظرشان است، کمک هزینه پرداخت می شود. درواقع در این طرح، الزامی به انتخاب یکی از هفت طرح ارائه شده نیست. البته پیش بینی ما این بود که خانواده ها در این مدت استقبال بهتر و بیشتری برای نصب المان داشته باشند.

تا به حال چه تعداد المان نصب شده است؟
مهدوی دامغانی: تاکنون 10 المان بر سر مزار شهدا نصب شده است که هشت المان از این تعداد، توسط خود خانواده ها ارائه شده و دو مورد دیگر نیز از بین المان هایی که ما ارائه کرده ایم، انتخاب شده است. البته انتظار مواجهه با 5500خانواده شهید را نداریم؛ زیرا نصب المان ممکن است فقط برای عده ای از خانواده های شهدا مطلوب باشد؛ ضمن اینکه بسیاری از جوانان شهید، فرزندی نداشته اند و پدر و مادر آن ها نیز به رحمت خدا رفته اند. با این تفاصیل اگر المان ها حتی در یک پنجم قبور نصب شود، تحول خیلی بزرگی در بهشت رضا ایجاد می شود. خانواده شهدا به دو طریق می توانند درخواستشان را برای سامان دهی اعلام کنند؛ یکی اینکه صبح های جمعه به کانکس شیشه ای کنار گلزار شهدا مراجعه کنند. نمونه المان ها در آنجا موجود است. در روزهای دیگر نیز می توانند با مراجعه به ساختمان اداری بهشت رضا (واحد فرهنگی) درخواست خود را مطرح کنند.

سیاست بنیاد قفل زدن بر مزار شهدا نیست
خانم خدیوی، گفته بودید سامان دهی گلزار شهدا در بهشت رضا و قبور تک مزاری در سایر نقاط استان در حال انجام است. با توجه به اینکه تا چند سال پیش، مزارهای زیادی، سر و سامان داده نشده بودند، در حال حاضر وضعیت قبور تک یا چند مزاری در استان چگونه است و چه تعداد از آن ها سامان دهی شده است؟
خدیوی: گلزار شهدا اعتبار استانی دارد؛ یعنی چند سال پیش در کارگروه گلزار شهدا با مسئولیت معاون عمرانی استاندار خراسان رضوی به این نتیجه رسیدیم آنچه را از مزار شهدا باقی مانده و سامان دهی نشده است، طی یک فرایند سه ساله تمام کنیم. اما بعد به دلیل اینکه اعتبار نبود، افق این طرح چهارساله شد. اما باز با مشکل اعتبار رو به رو شدیم. هر سال که پیشنهاد اعتبار را می دهیم، با توجه به شرایط موجود، بخشی از اعتبار تعلق نمی گیرد. در بعضی مناطق برای مزار شهدا حسینیه درست می کنند، در صورتی که سیاست بنیاد قفل زدن بر مزار شهدا نیست، اما در بعضی شهرستان ها این اتفاق افتاده است. درستش این است که فضاهایی ایجاد شود که در اطراف مزار شهدا المانی نصب و قبور بهسازی شود. در حال حاضر این اقدام با رضایت کامل خانواده ها اتفاق می افتد. اگر دو مزار به هم نزدیک باشد، دستور کار این است که فضایی ایجاد و بهسازی شامل همه فضای میانی دو مزار شود و اگر تک مزاری و دو مزاری در کنار هم باشد، همان مزار اصلاح و بعد به دهیاری ها یا شهرداری ها سپرده می شود.

30 تا 40 درصدمزار شهدا، معطل اعتبارات
تاآنجاکه ما می دانیم، سامان دهی گلزارهای یک یا دو واحدی یا سامان دهی برخی گلزارهای روستاها خیلی خوب پیش نرفته است.
خدیوی: متأسفانه در این زمینه در استان پیشرفت خوبی نداشتیم. بیشتر گلزارهای مرکزی درست شده و موضوع بر سر تک مزاری ها، روستاها و ... است. بین 30 تا 40درصد مزارها همچنان باقی مانده و سامان دهی نشده است. کارگروه گلزار شهدا از ما یک برنامه سه ساله و بعد چهارساله خواست که ارائه کردیم. اما اعتبارات مناسبی به ما نرسید. سال اول بخش اندکی از اعتبار مورد نظر را پرداخت کردند و وعده دادند برای سال دوم این کمبود را جبران خواهند کرد، اما باز هم اعتبار نرسید. مسئولان استان واقعا تمایل دارند سامان دهی هر چه زودتر تمام شود، اما متأسفانه اعتبارهای تخصیص یافته اصلا کفاف نمی دهد. در واقع مایل هستند این اتفاق بیفتد، اما اعتبار وجود ندارد؛ ضمن اینکه برای سامان دهی، در حال حاضر از مشارکت خانواده ها بهره می بریم.

از میانگین سامان دهی کشوری خیلی عقب تریم!
روی ظرفیت های دیگر به جز اعتبارات مصوب حساب نکرده اید؟
خدیوی: در حال حاضر استاندار خراسان رضوی، 12 معین اقتصادی را در استان تعریف کرده است. طی جلسه ای پیشنهاد دادیم این معین ها به پیشنهاد دفتر اموراجتماعی و فرهنگی استانداری ، پیوست فرهنگی داشته باشند. ما پیشنهاد کردیم سامان دهی قبور شهدا به عنوان همان پیوست فرهنگی، مدنظر قرار گیرد. خوشبختانه از این پیشنهاد ما استقبال شد. طرح را ارائه دادیم و در چند مکان نیز اجرا شد. معین های اقتصادی استان قبول کرده اند مزار دو روستا را اصلاح کنند. آنچه باعث نگرانی ما شد این بود که شنیدیم فرمانداری در برخی شهرستان ها مبلغی قطره چکانی را که ما با هزار سختی و مشکل برای سامان دهی مزار شهدا جذب کرده ایم، برای کار دیگری مصرف کرده است. در این راستا اعتراضاتی مطرح کردیم. در حال حاضر به شدت در موضوع قبور شهدا از میانگین کشور عقب هستیم. اجرای طرح سامان دهی، یک برنامه زمان بندی شده لازم دارد. در این میان خانواده های شهدا نیز باید برای سامان دهی مزار شهیدانشان درخواست خود را ارائه بدهند تا درخواست ها در اولویت کار قرار گیرد. ممکن است در نهایت هزار درخواست برای سامان دهی از سوی خانواده شهدا به دست ما برسد. در مرحله دوم نیز ممکن است درخواست ها از سوی بستگان درجه دو و نیز هم رزمان شهدا اعلام وصول شود.

سامان دهی 12 هزار مزار شهید در استان
با این روال تزریق بودجه، چه زمانی تمام مزار شهدا سامان دهی می شود؟
خدیوی: چهار سال قبل، پیش بینی ما برای اعتبار سامان دهی تمام مزار شهدای استان 21میلیارد تومان بود. قرار بود این مبلغ طی سه مرحله و به ازای هر مرحله 7میلیارد تومان پرداخت شود که محقق نشد. سال گذشته 2میلیارد و 700میلیون تومان و امسال نیز تقریبا 2میلیارد و 500میلیون تومان دریافت کرده ایم. درمجموع 16هزار مزار در استان داریم که از این تعداد 12هزار مزار سامان دهی شده و سامان دهی 4000مزار هنوز باقی مانده که به طور عمده شامل گلزارهای تک مزاری و دو مزاری است. کار سامان دهی گلزارهای مرکزی انجام شده است. اینکه چه مدت دیگری لازم است تا سامان دهی به پایان برسد، بستگی به اعتباراتی دارد که در اختیار ما قرار می گیرد. بنیاد شهید سالی 7میلیارد تومان برای این مهم در نظر گرفته است، اما با روال فعلی هر سه سال به اندازه یک سال اعتبار دریافت می کنیم. البته در این میان ممکن است اتفاقات خوب دیگری هم بیفتد؛ به طور مثال ممکن است مشارکت خوبی از سوی خیران صورت بگیرد و کار با سرعت بیشتری انجام شود.

موضوع مشارکت دهیاری ها برای سامان دهی مزار شهدا به کجا رسید؟
خدیوی: سال گذشته معاون عمرانی استاندار، موضوعی را مطرح کرد که در استان هم به تصویب رسید؛ آن هم اینکه دهیارها موظف شوند گلزارهای تک مزاری و دو مزاری شهدا را سامان دهی کنند. ما نیز کارگروه گلزار شهدا را برگزار کردیم و از فرمانداران قول گرفتیم براساس دستور معاون عمرانی استاندار، دهیاری ها و شهرداری ها را موظف به انجام این کار کنند، اما مشکلات اقتصادی وجود دارد و طی سال جدید در خیلی از نقاط که رصد می کنیم، هنوز اتفاقی نیفتاده است.